شولستان ( ممسّنى ) ، هوايش سردسير ، مايل به اعتدال ؛ اراضيش بسيار و اهاليش بيشمار است محصولش گندم و جو و ساير حبوبات و پنبه و انگور . در آن جلگه ، دو رودخانه عبور مىنمايد : يكى را رود « شولستان » گويند كه منبع آن اردكان است ؛ ديگرى را رود « كتىكور » « 1 » نامند كه سرچشمه‌اش ، « درّه رود » « 2 » و « ده شاه » است . در جلگهء مذكور ، آن دو رودخانه يكى مىشود ؛ مىرود به دشتستان ؛ و از آنجا ، به درياى فارس متّصل مىگردد . و قريب به قلعهء نورآباد ، امامزاده‌اى است ؛ گنبد بزرگى و بارگاهى دارد و سراى آن را درى است ، از فولاد خيلى كلان و باشكوه . در ساختنش ، صنعت كرده ؛ خوش وضع ساخته‌اند و مىگويند اين در ، سابقا در قلعه سپيد نصب بوده ، از آنجا نقل نموده ؛ آورده‌اند . [ غرض ] : شبى را در قلعهء نورآباد مانده ، فرداى آن را سراغ از تنگ كمان گرفته ، مقدار يك فرسنگ رفته ، در تنگى مضيق ، به مغازه‌اى ، آن كمان را ديدم . [ تفصيلش اين است ] : در شولستان ، غير از جلگه‌اى كه قلعهء نورآباد در آن است ، نيز جلگهء ديگر هست كه آن را « دارشاه » « 3 » [ 300 f ] مىخوانند . ار قلعهء نورآباد ، يك فرسنگ گذشته ، آمده ؛ در جلگهء دارشاه ، به درّهء مذكور رسيدم . دهن درّه ، رو به مشرق است و مقابل آن درّه ، قلعهء سپيد مشهور است ؛ كه ذكرش خواهد آمد . بالجمله ، داخل آن درّه شدم كه بسيار تنگ است و به مقدار ميدان اسبى ، طول آن است ؛ و راهش سربالا و پرخار و سنگلاخ است . چشمه‌اى هم در آن درّه جارى است . چون نيمى از آن تنگنا « 4 » را طى نمودم ، طرف دست چپ ، در بدنهء كوه ، دو غار است به مسافت سى ذرع ، تقريبا از زمين به بالا ؛ و از آن غارها تا قلّهء كوه ، به مقدار ده ذرع مىشود . و آن دو غار ، خيلى نزديك به همند و دهن آنها رو به شمال است . و در غار اوّل ، كمان معهود است ؛ يعنى به قدر يك ذرع عقب‌تر از دهن غار ، كمان گذارده ، مثل اينكه آن را به ديوار تكيه داده باشند ؛ نصف بيشترش مشهود است و باقى آن ، در پناه است . صورت آن را در اينجا بدون ملاحظه كشيدم .

--> ( 1 ) . كتىكور : هر دو كاف ، تازى ؛ اوّل ، مفتوح و ثانى مضموم است . ( 2 ) . درّه رود : حرف سيّم ، هاء مختفى . ده شاه : هاء آن ، ساكنه است ؛ هيچكدام اضافه نيست . ( 3 ) . دارشاه : حرف سيم ، ساكن است و كلمهء « دار » اضافه نيست . ( 4 ) . تنگنا : جاى تنگ و دره و ميان دو كوه و محل زحمت و رنج .